Pamiętacie zapewne lekką ontologię Dublin Core, którą omawiałem w październiku zeszłego roku. Jest ona jedną z najstarszych i prawdopodobnie najbardziej popularnych ontologii stosowanych nie tylko w Web 3.0, ale i w szeroko rozumianym Internecie. Być może część z Was już wie, że standard Dublin Core wywodzi się tak na prawdę ze środowiska bibliotekarskiego. Inną ontologią ściśle związaną ze środowiskiem bibliotek cyfrowych jest SKOS, o której też pisałem w zeszłym roku.

Te ontologie, jak i inne standardy powstały właśnie w wyniku badań naukowych prowadzonym w ramach projektów bibliotek cyfrowych. Wiele idei, które przyświecały budowaniu Sieci Semantycznej wywodzi się właśnie z tego środowiska; wielu ludzi ściśle związanych z rozwojem Web 3.0 posiadało doświadczenie w pracy nad bibliotekami cyfrowymi. Dziwić więc może, że jeszcze do niedawna oba środowiska nie potrafiły znaleźć wspólnego języka.

Kiedy myślimy o bibliotece na myśl przychodzą nam dwa obrazy: zbiór książek i budynek w którym przechowywany jest ten zbiór. Zdefiniowanie pojęcia biblioteki cyfrowej jest trudniejsze:

• Czy biblioteki cyfrowe to po prostu katalogi do przeszukiwania zasobów bibliotecznych dostępne przez Internet (ang. Online Public Access Catalog - OPAC) ?
• Czy może biblioteka cyfrowa to skanowane dzieła, np. starodruki, opublikowane w Internecie ?
• A może biblioteka cyfrowa to kolekcja zasobów i metadanych dostępna za pomocą przeglądarki Internetowej ?
• Wreszcie, może biblioteka cyfrowa to sam system informatyczny publikujący kolekcję zasobów w Internecie ?

Dodatkowo biblioteki cyfrowe mogą być rozpatrywane zarówno pod kątem historycznym jak i technologicznym. Możemy też brać pod uwagę różne aspekty ich funkcjonowania: katalogowanie, zarządzanie informacją, wyszukiwanie informacji lub interakcja z użytkownikiem. Jak widać odpowiedź na to pytanie nie jest trywialna. Jeden z Europejskich projektów poświęconych bibliotekom cyfrowym, DELOS (obecnie dl.org), opracował raport, który odpowiada na to i inne pytania. W jednym z następnych artykułów postaram się przybliżyć nieznacznie tę tematykę.

Jak wcześniej wspomniałem wyniki badań w nad bibliotekami cyfrowymi dostarczyły wiele standardów, które są obecnie dość powszechnie stosowane w Internecie. Same jednak biblioteki cyfrowe do niedawna nie były tak na prawdę częścią Internetu. Oferowane przez nie usługi były często niekompatybilne pomiędzy samymi nawet bibliotekami, nie mówiąc już o próbie ich wykorzystania w innych usługach internetowych. Z drugiej strony do nie tak dawna biblioteki cyfrowe całkowicie odrzucały nurt mediów społecznych czy jakiegokolwiek innego sposobu na (niekontrolowane) dostarczanie dodatkowych treści. Dodatkowo słowniki (tezaurusy i taksonomie) utrzymywane przez biblioteki cyfrowe często nie są dostatecznie szybko aktualizowane aby odzwierciedlać obecny stan wiedzy. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że interakcja dostarczana przez biblioteki cyfrowe znacząco odbiega od "standardów" spotykanych w popularnych serwisach, jak choćby Facebook czy Twitter; tym samym nie odpowiada potrzebom i oczekiwaniom użytkowników, szczególnie młodszym pokoleniom.

Celem prac nad Semantycznymi Bibliotekami Cyfrowymi jest doprowadzenie do lepszej integracji pomiędzy bibliotekami i innymi usługami w Internecie, oraz poprawienie satysfakcji użytkowników z korzystania z usług dostarczanych przez biblioteki cyfrowe.

Semantyczne biblioteki cyfrowe są wynikiem połączenia wyników prac badawczych z trzech dziedzin:

• bibliotek cyfrowych, z głównym wkładem w postaci systemów organizacji wiedzy, słowników, tezaurusów, klasyfikacji, itp.
• sieci semantycznej zapewniającej znane nam już mechanizmy rozszerzalności opisów i interoperacyjności pomiędzy usługami i opisami,
• technologii Web 2.0 wprowadzających do świata bibliotecznego społeczne opisywanie zasobów (tagowanie) i społeczności powiązanych użytkowników systemów bibliotecznych.

Część z Was słyszała zapewne o inicjatywie Biblioteki 2.0 (ang. Library 2.0). Chociaż część z założeń jest podobna to jednak pojęcie Biblioteki 2.0 opiera się na 5 elementach: open source, single sign-on (czyli współdzielenie uwierzytelniania), otwarte standardy, zintegrowany OPAC, i oczywiście mediach społecznych. Brakuje więc dwóch istotnych elementów: standardów semantycznych zapewniających rozszerzalność i interoperacyjność, oraz powiązania ze standardami i usługami Internetowymi. Nurt Biblioteki 2.0 jest obecnie bardzo popularny, jednak określanie niektórych systemów bibliotek cyfrowych mianem "semantycznymi" tylko dlatego, że pozwalają użytkownikom na tagowanie jest dużym nadużyciem.

Na zakończenie tej części serii artykułów o Semantycznych Bibliotekach Cyfrowych, chciałbym pokrótce wymienić kilka projektów z nimi związanymi. W najbliższych tygodniach postaram się przybliżyć je bardziej.

• DuraSpace jest inicjatywą powstałą w ubiegłym roku z połączenia dwóch grup: popularnej biblioteki cyfrowej DSpace oraz Fedora Commons dostarczającej infrastruktury do budowy wydajnych i bogatych w funkcjonalność semantycznych bibliotek cyfrowych.
• JeromeDL jest projektem prowadzonym przez DERI Galway i Politechnikę Gdańską, z komercyjnym wsparciem ze strony firmy Knowledge Hives; powstał na bazie prototypu semantycznej biblioteki cyfrowej Elvis-DL stworzonego na Politechnice Gdańskiej w 2003 roku. Wokół projektu JeromeDL powstało kilka innych projektów tworzących klaster Corrib.org; w tym m.in., inicjatywa MarcOnt,  które dostarczają usługi, komponenty i ontologie dla semantycznych bibliotek cyfrowych.
• Greenstone jest kolejnym bardzo popularnym systemem biblioteki cyfrowej, umożliwiającym, m.in, efektywne wykorzystanie informacji o geolokalizacji za pomocą technologii semantycznych.
• SIMILE jest projektem prowadzonym przez MIT Libraries, który dostarcza szereg komponentów, które umożliwiają łatwe przekształcenie klasycznej biblioteki cyfrowej (lub innej witryny w Sieci) w interaktywny, bogaty w funkcje serwis oparty o technologie semantyczne.
• BRICKS był projektem prowadzonym w ramach Szóstego Programu Ramowego (FP6) - dostarczył kilka komponentów oraz infrastrukturę umożliwiającą efektywne społeczne i semantyczne opisywanie zasobów bibliotecznych, oraz wymianę pojęć pomiędzy różnymi systemami bibliotecznymi.

Więcej na temat Semantycznych Bibliotek Cyfrowych możecie dowiedzieć się na stronie inicjatywy, gdzie znajdziecie kilkanaście prezentacji (w tym kilkugodzinne tutoriale) oraz opis dwóch książek na ten temat.

No tak, bo w końcu jak "stare" jest Web 3.0 ?

1. Web 3.0 jeszcze nie istnieje, to tylko mrzonka ośrodków naukowych, i podobnie jak sztuczna inteligencja - nigdy nie będzie powszechną technologią (ang. main stream). Fakt, coś w tym jest - nie potykamy się o serwisy typu Web 3.0 na każdym kroku. Twine, digi.me, czy nawet ostatnie rozszerzenia w Facebook o niczym nie świadczą. A może jednak ?
2. Web 3.0 ma zaledwie 6 miesięcy - w marcu 2009, w czasie obchodów 20 rocznicy Internetu, jego twórca, sir Tim Berners-Lee, ogłosił, że posiadamy już wszystkie wymagane mechanizmy i technologie, aby budować Trzecią Generację Internetu (czyli Web 3.0 z braku lepszej etykiety). No to już coś, ale na prawdę nie było niczego wcześniej?
3. Web 3.0 to tak na prawdę Semantic Web, więc ma 8 lat - w 2001 sir Tim Berners-Lee, James Handler i Ora Lassila opublikowali słynny artykuł w Scientific American. Chwila, ale jeżeli Web 3.0 były równie "stary" co Semantic Web, to byłby starszy od Web 2.0. Coś się tutaj nie zgadza, racja? Fakt, zapomniałem dodać, że w ośrodkach naukowych trochę za długo staraliśmy się dojść do tego czym tak na prawdę powinien być Semantic Web, tracąc czas na zaawansowane wnioskowanie (Description Logic) czy semantyczne usługi sieciowe (ang. Semantic Web Services); w między czasie technologie społeczne stały się na tyle popularne, że Semantic Web stał się bardziej Social Semantic Web, a wymagał już kolejnej cyferki. No super, to może nam jeszcze powiesz, że Web 3.0 może być jeszcze starszy ?
4. Semantic Web istniał już w 2000 roku. Dlaczego ? Bo wówczas powstał pierwszy standard będący językiem opisu ontologii - DAML. Fakt, to całkiem konkretny dowód, szczególnie że stoi za tym DARPA. No ale jeżeli w 2000 roku pojawiła się pierwsza ontologia, to musiałobyć coś wcześniej!
5. Rok wcześniej, w 1999, Stefan Decker (i współautorzy) opublikowali wyniki badań nad OntoBrokerem; to właśnie te prace stały się podstawą do powstania DAML. W tym samym roku organizacja W3C opublikowała rekomendację standardu RDF, a nieco później rekomendację RDF Schema. I to by było na tyle ? Nie !
6. W 1995 roku odbyły się pierwsze warsztaty organizacji DublinCore. Każdy kto kiedykolwiek zaczynał interesować się technologiami semantycznymi trafiał najpierw na schemat Dublin Core. Nie była to jeszcze ontologia, a organizacja Dublin Core przez wiele lat, wywodząca się ze świata bibliotekarzy (cyfrowych), uznawała jedynie zapis wiedzy w XMLu (a nie RDF). Nie mniej jednak, Dublin Core jest nadal jednym z najbardziej popularnych słowników wykorzystywanych nie tylko w Sieci Semantycznej. Świetnie, jak tak dalej pójdzie to okaże się, że Web 3.0 jest równie stary jak sam Internet! ... Skąd wiedziałeś ?
7. W 1989 roku (czyli 20 lat temu!) sir Tim Berners-Lee (TBL), wówczas konsultant w CERN, tchnął życie w coś bez czego nie wyobrażamy sobie czytania tego bloga - stworzył Internet. No tak, ale przecież Internet to HTML i hiperłącza, czyli połączenia pomiędzy stronami WWW. A gdzie tu semantyka ? No powiedzmy sobie szczerze, Internet miał być czymś więcej niż tylko zbiorem połączonych stron. A oto dowód: schemat Internetu jak widział go 20 lat temu TBL:
   

   Internet widziany przez jego twórcę 20 lat temu: http://www.w3.org/History/1989/proposal.html

   Innymi słowy, sir Tim Berners-Lee już wówczas myślał o Internecie jako o sieci zasobów połączonych znaczeniowo, czyli semantycznie. Dalej już się nie cofniemy! Nieprawda.

8. W 1969 roku badania nad współpracą online (ang. online collaboration) i interfejsami użytkownika (ang. human-computer interaction) prowadzone przez Douglas Engelbart i  sponsorowane przez ARPA prowadzą do powstania DARPANET - protoplasty Internetu. Wcześniej nawet nie było komputerów ... Fakt, ale ...
9. W roku 1945 Vannevar Bush prezentuje Memex, system do katalogowania, linkowania i zarządzania wiedzą. Wiele osób pracujących nad technologiami semantycznymi, w tym m.in. nad semantycznymi bibliotekami cyfrowymi, upatruje w systemie Memex protoplastę obecnych zmian w Internecie.